In juni 1936 richtten Jan Romein, Jan Greshoff en Nico Rost het Comité van Waakzaamheid op vanuit de overtuiging dat het nationaal-socialisme en aanverwante politieke stromingen een ernstig gevaar betekenen voor de vrijheid van onderzoek en meningsuiting en daardoor de ontwikkeling van de maatschappij, cultuur en wetenschap. Deze vereniging werd direct gesteund door schrijvers Menno ter Braak en Edgar du Perron en andere academici. Het lidmaatschap stond open voor iedereen, ongeacht godsdienst of politieke voorkeur en rekende tal van intellectuelen, juristen, wetenschappers en de nodige politici onder haar leden. Het Comité zette zich onder meer in voor de opvang van  vluchtelingen uit het buitenland, vooral uit Nazi-Duitsland. Na de Kristallnacht van 9 op 10 november 1938 zond het Comité een telegram aan premier Colijn met de oproep het asielrecht te herstellen en bijstand te verlenen aan organisaties die vluchtelingen hulp boden. Enkele maanden voor de Duitse inval in 1940 hief het Comité zichzelf op.

Bijna negentig jaar later trekken mensen zich terug in hun eigen realiteit- en informatiebubbel en communiceren voornamelijk met geestverwanten op sociale media. Het wantrouwen tegen politici, rechters, wetenschappers, journalisten en iedereen van buiten neemt dagelijks toe. Uitspraken van demagogische politici, opiniemakers en hun achterban over ‘fake news’, ‘alternative facts’ en het gevaar van ‘anderen’ wakkeren die trend verder aan. Met de terugkeer en groei van al dan niet openlijk racistische, discriminatore en fascistoïde politieke partijen wordt opnieuw op basis van een vileine mengeling van mystiek en quasi-historische feiten een ideaalbeeld gecreëerd van de culturele en genetische superioriteit van “het eigen volk” en haat gezaaid tegen al degenen die ‘anders’ zijn en al wat niet in die wereldvisie past.

Daardoor is er voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog opnieuw sprake van reëel gevaar voor de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van religie en het verbod van discriminatie. Opnieuw is er sprake van een aanval op de wetenschap, cultuur en onderzoek en opnieuw valt te vrezen voor de bescherming en het behoud van de rechtsstaat en fundamentele vrijheden, terwijl vluchtelingen en migranten opnieuw de dupe zijn van te restrictief overheidsbeleid en tot zondebok worden gemaakt voor al wat mis is in de samenleving. Opnieuw is er sprake van een noodzakelijke oproep tot vereniging van intellectuelen, juristen, wetenschappers, politici en al die anderen die wat ons verbindt belangrijker vinden dan wat ons scheidt, die de fundamentele beginselen van de weerbare democratische rechtstaat hoog in het vaandel dragen en pal staan voor de bescherming en waarborging van universele mensenrechten.

Daarom is in april 2025 de Commissie van Waakzaamheid opgericht om door publicaties, initiëring en bevordering van het maatschappelijke en politieke debat het bewustzijn te versterken en zo tot betere inzichten te komen. De Commissie van Waakzaamheid stelt zich voorts ten doel door initiëring en bevordering van burgerinitiatieven en demonstraties te benadrukken wat ons verbindt in plaats van wat ons onderscheidt. Tenslotte staat de Commissie van Waakzaamheid pal voor de democratische rechtstaat en voert zij gerechtelijke procedures in individuele en collectieve zaken om onrechtmatige en ondeugdelijke wet- en regelgeving aan te vechten en zo de beginselen van vrijheid, broederschap en gelijkwaardigheid te beschermen en te waarborgen.

Kantoor van de Commissie van Waakzaamheid aan het Diemerhof 42 in Diemen.

Tirannieën vallen door de liefde voor de vrijheid, democratieën door het voor lief nemen ervan.